wtorek, 24 lutego 2026

Erich Hasse: "Reichenbach im Eulengebirge — Abriss seiner Geschichte und Sehenswürdigkeiten" (1943)

Reichenbach im Eulengebirge

a) Abriss seiner Geschichte

Reichenbach, am Fuße des Eulengebirges gelegen, wird urkundlich zum ersten Male 1250, als Stadt im Jahre 1268, erwähnt. Doch ist mit Sicherheit anzunehmen, dass schon viele Jahrzehnte vorher eine Niederlassung, die unter den Piastenherzögen Boleslaus dem Langen (1163-1201) und Heinrich I. von fränkischen Kolonisten planmäßig angelegt wurde und später städtischen Charakter erhielt. Es steht mit Sicherheit fest, dass in Reichenbach um das Jahr 1200 bereits ein beträchtlicher Wohlstand herrschte und der Ort im Aufblühen begriffen war. Diese Aufwärtsentwicklung kam vor und während des Dreißigjährigen Krieges zum Stillstand. Die Pest, die Hussitenkriege und die Ereignisse des Dreißigjährigen Krieges. Die Habsburger, denen 1526 Schlesien zugefallen war, kümmerten sich um den Wiederaufbau der Stadt wenig. Als Reichenbach 1741 zu Preußen kam, betrug seine Einwohnerzahl kaum mehr als 2000.

Mit der preußischen Herrschaft begann für die Stadt eine neue Blütezeit, die sie der besonderen Fürsorge des Großen Preußenkönigs verdankt. Bei seinen wiederholten Besuchen hat Friedrich der Große die Stadt durch besondere Beweise seiner Gunst ausgezeichnet. In einem an seinen Freund Jordan gerichteten Briefe vom 31. August 1743 schreibt der König unter anderem: „Wir haben hier die schönste Aussicht in Schlesien. Es ist die reizendste Landschaft der Welt!“ Nach dem Siebenjährigen Kriege ließ Friedrich II. in der Stadt 40 Häuser neu errichten, unter ihnen auch das Hotel „Schwarzer Adler“ (das jetzige Finanzamt und der Inschrift befindet: „Durch die Gnade des Großen Friedrich stehe ich da, der schwarze Adler, für Dich, den ruhenden Wanderer!“

Während des Siebenjährigen Krieges fand in unmittelbarer Nähe von Reichenbach, am 16. August 1762, die Schlacht am Fischerberge statt, die letzte Schlacht auf schlesischem Boden, die zugleich den Ausschlag gab für das Verbleiben Schlesiens bei Preußen. Zur Erinnerung an diese Schlacht übergab der Herzog August Wilhelm von Braunschweig-Bevern, der Sieger der Schlacht am Fischerberge, bei seinem Besuche im November 1762 der Stadt Reichenbach sein Ölporträt, das heute im Heimatmuseum hängt.

28 Jahre später, am 27. Juli 1790, spielte sich in den Mauern Reichenbachs erneut ein historisches Ereignis, das für die Geschichte Preußens bedeutungsvoll war, ab. In dem damaligen Sadebeckschen Hause, Ring 51, fand der Kongress von Reichenbach statt. Russland und Österreich führten in jener Zeit Krieg gegen die Türkei mit dem Ziele, die Türken aus Europa zu verdrängen. Friedrich Wilhelm II., der verhindern wollte, dass diese beiden Nachbarstaaten Preußens zum Schutze der Türkei. Die Haltung Preußens bestimmte Österreich, im von Reichenbach mit der Türkei Frieden zu schließen und auf Eroberungen zu verzichten.

Um das Jahr 1800 spielte in der wirtschaftlichen Entwicklung der Stadt die Familie Sadebeck eine hervorragende Rolle. Friedrich Sadebeck im Reichenbacher Bezirk. Er sorgte für Absatzgebiete und machte Reichenbach zur Weberstadt.

Durch Preußens unglücklichen Krieg 1806/1807 wurde die Entwicklung der Stadt abermals gehemmt. Die letzten feindlichen Besatzungstruppen verließen erst im November 1808 die Stadt, die durch die Besatzung und die kriegerischen Ereignisse schwer gelitten hatte. Während des Waffenstillstandes vom 4. Juni bis zum 12. August 1813 wohnte vom Stein im Hause Pulverweg 1. Auch Ernst Moritz Arndt, Max Schenkendorf und Theodor Körner hatten sich in Reichenbach eingefunden. Letzterer wohnte im Hause des Grafen Geßler, Ring 19 (heute „Reichenbacher Tageblatt“). Das preußische Hauptquartier — 2400 Personen — war zu dieser Zeit in Reichenbach untergebracht. Kaiser Alexander von Russland wohnte im Peterswaldauer SchlosseKönig Wilhelm III. im Neudorfer Schlosse, Prinz Wilhelm (der spätere Kaiser Wilhelm I.) und Prinz Friedrich Karl im Lehngut Reichenbach-Аltstadt.

Nach den Freiheitskriegen nahm Reichenbach einen erfreulichen Aufschwung. 1816 bis 1820 war die Stadt Sitz einer königlichen Regierung für die schlesischen Gebirgskreise, der die Kreise Reichenbach, Frankenstein, Münsterberg, Nimptsch, Schweidnitz, Striegau, Jauer, Bolkenhain, Schönau, Hirschberg, Landeshut, Waldenburg, Glatz und Habelschwerdt angehörten. Regierungsgebäude war das Haus Ring Nr. 40, der damalige „Rote Hirsch“.

Das Aufkommen der mechanischen Weberei ließ in der zweiten Hälfte des 19. Jahrhunderts in Reichenbach zahlreiche industrielle Anlagen entstehen, die es zu einer der bedeutendsten Industriestädte Schlesiens machten. Mit der Eingemeindung von Ernsdorf (jetzt Reichenbach-Niederstadt) im Jahre 1890 trat Reichenbach in die Reihe der Orte mit mehr als 10 000 Einwohnern.

Der Weltkrieg 1914—1918 und seine Nachwehen hemmten die gesunde wirtschaftliche Entwicklung der Stadt erneut. Die allgemeine Wirtschaftskrise nach dem Kriege, die Struktur- und Konjunkturwandlungen der Systemzeit, haben unsere Textilindustrie, die Hauptstütze unseres gesamten wirtschaftlichen Lebens war, stark betroffen. Betriebseinschränkungen und -stilllegungen ließen die Arbeitslosenziffern ganz besonders hoch ansteigen. Die mangelnde Kaufkraft weiter Volkskreise und die drückenden Steuerlasten führten zu einem Stillstand in der Gesamtentwicklung der Stadt.

Der Wiederaufstieg unseres Vaterlandes nach 1933 brachte auch für Reichenbach neue Voraussetzungen einer günstigen Aufwärtsentwicklung, wie die letzten sechs Jahre vor Beginn des gegenwärtigen Krieges deutlich nachweisen.

 

b) Sehenswürdigkeiten

Der älteste Zeuge aus Reichenbachs Vergangenheit ist die katholische Pfarrkirche. In ihrer ursprünglichen Form stammt sie aus dem Jahre 1159. Im 16. Jahrhundert erfuhr sie verschiedene Erweiterungsbauten in gotischem Stil.

Die evangelische Pfarrkirche stammt aus dem Jahre 1798. Sie wurde auf dem Grunde der alten herzoglichen Burg nach den Plänen des Architekten Niederäcker erbaut. Die drei in elliptischer Form im Innern sich hinziehenden Emporen werden von dorischenionischen und korinthischen Säulen getragen.

Das alte Rathaus, aus dem Jahre 1203 stammend, wurde 1873 niedergerissen. Der Neubau wurde 1875 fertiggestellt. Er umschließt den im 13. Jahrhundert errichteten Turm. An das Rathaus schließt sich das sogenannte „Schmetterhaus“ an, das in früheren Jahrhunderten als Kaufhaus diente.

Im 1. Stockwerk des Hauses Ring 51, dem geschichtlich berühmt gewordenen „Sadebeckhaus“, befindet sich der geräumige Kongresssaal, in dem am 27. Juli 1790 der Kongress von Reichenbach zum Abschluss gebracht wurde, der den Fortbestand des türkischen Reiches und den bedrohten Frieden Europas sicherte. Der Saal zeigt reiche Stuckarbeit und birgt als besondere Sehenswürdigkeit einen großen runden Porzellankachelofen aus der friderizianischen Zeit. Im Sadebeckhause wohnte während des Kongresses der Führer der diplomatischen Verhandlungen, Minister Graf Herzberg. Im Siebenjährigen Kriege hatte es den General Zieten, den Herzog von Braunschweig-Bevern, den Sieger der Schlacht am Fischerberge, und Friedrich den Großen als Gäste beherbergt.

Von neuen Bauten sind erwähnenswert das neue Stadtbad, eines der modernsten Hallenbäder des Ostens, die Berufs- und Landwirtschaftsschule auf dem Freiherr-vom-Stein-Platz mit der nach der Koslikstraße gelegenen Turn- und Festhalle und der auf der Hohen Schanze stehende Wasserturm, von dem man eine wunderbare Aussicht auf das ganze Kreisgebiet genießt.

Sehenswert sind auch die aus dem 16. Jahrhundert stammenden schönen Portale, die als Zeugen einstigen Wohlstands und Kunstsinns die Häuser 44 und 17 am Ring und jetzt an der Promenade eingebaut sind.

Für jeden Besucher der Stadt lohnt sich auch der Besuch des Sadebeckfriedhofes, den 1805 der Industrielle Sadebeck der evangelischen Gemeinde schenkte. In seiner Mitte erhebt sich die Sadebecksche Familiengruft, auf der eine Engelsfigur steht. Neben den prachtvollen Erbbegräbnissen alter Patrizierfamilien befindet sich auch hier das schlichte Grabdenkmal eines ehemaligen Leibdieners Friedrichs des Großen, der später die Stelle eines Prokonsuls seiner Vaterstadt bekleidete, Heinrichs Gottlieb Ernst, gestorben 1819.

 

nach Erich Hasse; in: „Einwohnerbuch der Stadt und des Kreises Reichenbach (Eulengebirge)“, Breslau 1943, S. 11 … 13

Texterkennung und Anpassung an neue Rechtschreibregeln: Marcin Perliński (2026)

 

 PDF-Version

sobota, 21 lutego 2026

BSE1 (БСЕ1) — encyklopedia tak obszerna, że japierpapier ...

Wielka Encyklopedia Radziecka to monumentalne dzieło, o którym w Polsce nie wiemy zbyt dużo, a szkoda, bo to ogromny zestaw wiedzy. Na niniejszym zablogowaniu była już o nim wzmianka, jednak wypadałoby nieco głębiej scharakteryzować najstarsze wydanie pierwsze z lat 1926-1947, którego objętość wręcz przyprawia o zawrót głowy, ponieważ obejmuje aż 66 opasłych woluminów. Jest to niewątpliwie kwintesencja wiedzy ogólnej z połowy dwudziestego stulecia, znacznie obszerniejsza od tego, co na analogicznych zasadach wydawano wówczas w Polsce, FrancjiNiemczech, Wielkiej Brytanii czy USA.

 

Том 1 (1926) А — Аколла
Том 2 (1926) Аконит — Анри
Том 3 (1926) Анрио — Атоксил
Том 4 (1926) Атоллы — Барщина
Том 5 (1927) Барыкова — Бессалько
Том 6 (1927) Бессарабия — Больм
Том 7 (1927) Больница — Буковина
Том 8 (1927) Буковые — Варле
Том 9 (1927) Варлен — Венглейн
Том 10 (1928) Венгрия — Вильно

Том 11 (1930) Вильом — Водемон
Том 12 (1928) Воден — Волховстрой
Том 13 (1929) Волчанка — Высшая
Том 14 (1929) Высшее — Гейлинкс
Том 15 (1929) Гейльброн — Германия

Том 16 (1929) Германия — Гимн
Том 17 (1930) Гимназия — Горовицы
Том 18 (1930) Город — Грац
Том 19 (1930) Грациадеи — Гурьев
Том 20 (1930) Гурьевка — Дейки

Том 21 (1931) Дейли — Джут
Том 22 (1935) Джуца — Договор торговый
Том 23 (1931) Доде — Евразия
Том 24 (1932) Евреи — Железняков
Том 25 (1932) Железо — Зазор

Том 26 (1933) Зазубные — Зерновые
Том 27 (1933) Зерновые — Империализм
Том 28 (1937) Империалистическая война — Интерполяция
Том 29 (1935) Интерполяция — Историческое языковедение
Том 30 (1937) История — Камбиформ

Том 31 Камбоджа — Кауфмана пик (1937)
Том 32 Каучук — Классон (1936)
Том 33 Классы — Конкуренция (1938)
Том 34 Конкурс — Крестьянская война (1937)
Тои 35 Крестьянская газета — Ларсон (1937)

Том 36 Ларте — Лилло (1938)
Том 37 Лилль — Маммалогия (1938)
Том 38 Маммилярия — Мера стоимости (1938)
Том 39 Мерави — Момоты (1938)
Том 40 Монада — Нага (1938)

Том 41 Наган — Нидерландское искусство (1939)
Том 42 Нидерланды — Оклагома (1939)
Том 43 Окладное страхование — Палиашвили (1939)
Том 44 Пализа — Перемычка (1939)
Том 45 Перемышль — Пол (1940)

Том 46 Пола — Призмы оптические (1940)
Том 47 Признаки делимости — Равенстон (1940)
Том 48 Рави — Роббиа (1941)
Том 49 Робер — Ручная граната (1941)
Том 50 Ручное огнестрельное оружие — Серицит (1944)

Том 51 Серна — Созерцание (1945)
Том 52 Сознание — Стратегия (1947)
Том 53 Стратиграфия — Телец (1946)
Том 54 Телецкое озеро — Трихофития (1946)
Том 55 Трихоцисты — Украинское искусство (1947)

Том 56 Украинцев — Фаянс (1936)
Том 57 Феаки — Флор (1936)
Том 58 Флора — Франция (1936)
Том 59 Францоз — Хокусаи (1935)
Том 60 Холангит — Цянь (1934)

Том 61 Ч — Шахт (1934)
Том 62 Шахта — Ь (1933)
Том 63 Э — Электрофон (1933)

Том 64 Электрофор — Эфедрин (1933)
Том 65 Эфемериды — Яя (1931)
Специальный том — СССР (1947)

 

 

Całość można pobrać z wielu źródeł hostujących, np. stąd.

 

 

Walcz z osobistą tumanowatością i korzystaj, choćby przynajmniej od czasu do czasu!

 

(Marcin Perliński)

 

czwartek, 19 lutego 2026

W(y)prawka czytelnicza dla sześciolatków (1977)

Najpierw zasznurkowanie do pliku PDF.

 

W roku (przed)szkolnym 1977/1978 właśnie takie coś "przerabialiśmy" jako starszaki. Typowa wyprawka przedszkolna dla "człowieków" urodzonych w roku 1971. W tamtych czasach był to eksperyment dydaktyczny, polegający na próbie przesunięcia nauki czytania do przedszkola. Na szczęście czytać i pisać (= tylko drukowanymi literkami) nauczyłem się samodzielnie już w wieku czterech czy pięciu lat, więc dla mnie ta książeczka była raczej mało przydatna jako źródło wiedzy dotyczącej liter, choć czytałem ją oczywiście z zainteresowaniem, zwłaszcza tę część, w której dwie dziewczynki rozmawiają przez telefon w czasie deszczu (strona 48, PDF str. 38).   Może ktoś zechce sobie przypomnieć trochę dzieciństwa ...   (Marcin Perliński)

niedziela, 15 lutego 2026

Pana Wojtka Pijanowskiego taty książki — poszukaj w bibliotekach publicznych oraz ciut lepszych antykwariatach

Coś dla ścisłowców. W naszym domu były takie pozycje książkowe, ponieważ Mój Tato, Bronisław Perliński (1946—2008), łamigłówki, krzyżówki, szarady, pasjanse oraz bardziej zaawansowane zadania logiczne uwielbiał.

Pan Lech Pijanowski to niewątpliwie  człowiek–orkiestra, który odważył się położyć osnowy antytumanowego sposobu istnienia, jakim "zaraził" nie tylko swojego syna, ale i całe rzesze entuzjastów, czyli swoistych "pakerów" myślowych.

Oto dwie przykładowe pozycje, od których warto zacząć odwapnianie osobistych struktur neuronowych:


Przy okazji nie sposób nie dodać, że powyższe publikacje można również znaleźć w publicznodomenowych systemach agregujących (Kalifornia/Egipt) oraz rozproszonych niezniszczalnych niezależnych antykapitalistycznych zasobach sieciowych, jednakże należy zauważyć, że tylko posiadanie autentycznych papierowych woluminów gwarantuje skuteczność pracy nad sobą, ponieważ konsumpcja elektroniczna nie oddaje specyficznego "smaczku", wiążącego się z wertowaniem najprawdziwszego papieru (= pełna haptyka, zapach farby drukarskiej oraz wieczne działanie — również w przypadku braku zasilania elektrycznego).


Polecam!


(Marcin Perliński)


środa, 28 stycznia 2026

OHP-Folien — Deutsch als Fremdsprache

Zestaw moich kilkunastu starych folii do rzutnika pisma/projektoskopu (OHP-Projektor) PRL-owskiej firmy "Biofiz" (model "Lech 3", zabytek gruuubo sprzed roku 1999), robionych jeszcze w Word 6 na Win95, czyli szanowne gimby chyba raczej nie znayo, a drukowane na plujce Lexmark 1020 i koszmarnie drogich foliach HP (świeżo upieczony nauczyciel po NKJO za miesięczną wypłatę na poziomie 420 złotych mógł kupić 50 takich folii i było po wypłacie, a tu jeszcze przecież i tusz był potrzebny za 100 złotych minimum). Dziś można tego dalej używać poprzez beamer czy podobny wynalazek multimedialny. Przekonwertowałem na DOCX i porobiłem także wersje PDF. To rychtowałem jako baaardzo początkujący nieopierzony belfer, więc jeśli coś skaszaniłem, to proszę skorzystać z wersji DOCX i se poprawić. 

 

pobierz paczuchę zbiorczą


Początkującym belfrom chyba można nadal polecić, a starzy wyjadacze, to takie rzeczy robią już całkowicie samodzielnie.


(Marcin Perliński)


czwartek, 22 stycznia 2026

Tłumaczenie przysłów, maksym i cytatów (klasa I)

 

 

Plik PDF do pobrania tutuż otoż bardzoż.

Pierwsza część cyklu czteroczęściowego, przeznaczonego dla szkół średnich "mit dem Abschluss Abitur", same przysłowia w ilości sztuk 136. W pierwszej klasie "łebki" powinny tradycyjnie szczególnie mocno dostać w d***, bo inaczej się niczego nie nauczą i nie wyrobią w sobie trwałego nawyku pompowania obszernych porcji wiedzy do struktur neuronowych w mózgoczerepie.


(Marcin Perliński)

Tłumaczenie przysłów, maksym i cytatów (klasa IV)


Tłumaczenie przysłów, maksym i cytatów


1. Kennst du das Land, wo die Zitronen blühn? // Znasz-li ten kraj, gdzie cytryna dojrzewa? (początek wiersza Goethego "Mignon", 1783/1784)

2. Lust zu fabulieren // pasja narratorska; zamiłowania literackie (z Goethego „Zahme Xenien“, księga 6, 1821 r.)

3. Mehr Licht! // Więcej światła! (rzekomo ostatnie słowa Goethego, 22 marca 1832)

4. Meine Ruh' ist hin, mein Herz ist schwer. // Mój spokój znikł, na sercu ciężko (z Goethego — „Faust“, fragment: Izba Małgorzaty)

5. Mein Liebchen was willst du mehr? // Czegoż chcesz więcej, kochanie? (z Heinego — „Die Heimkehr“, 62, 1823 r.)

6. Mein schönes Fräulein, darf ich wagen? // Piękna panienko, czy się ważyć mogę (podać jej ramię z opieką na drogę)? (tłumaczenie W. Kościelskiego) — z Goethego „Faust“, fragment: Ulica)

7. Über allen Gipfeln ist Ruh ... // Nad wszystkimi szczytami panuje spokój ... (z Goethego — „Wanderers Nachtlied“ / „Nokturn wędrowca”)

8. Verweile doch! Du bist so schön! // O, chwilo, trwaj! Jesteś tak piękna! (z Goethego „Faust“, cz. I: Pracownia)

9. Wer den Dichter will verstehen, muss in Dichters Lande gehen ... // Kto poetę chce zrozumieć, musi udać się do jego kraju ... (z Goethego — motto do not i rozpraw, do cyklu liryków “Westöstlicher Divan”, rok 1819 / „Dywan Zachodu i Wschodu“)

10. Alles schon dagewesen. // Wszystko to już było. (ze sztuki „Uriel Acosta“, rok 1846 — pisarza niemieckiego Karola Gutzkowa, 1811—1878; słowa osoby dramatu, XVII-wiecznego rabina amsterdamskiego, Ben Akiby)

11. Alles Vergängliche ist nur ein Gleichnis. // Wszystko, co przemija jest tylko wizerunkiem. (z Goethego — „Faust“, cz. II, akt 5: Góry i przepaści)

12. Bilde Künstler, rede nicht! // Artysto, twórz, nie gadaj! (z przedmowy Goethego do działu „Sztuka“, t. 2, 163, w wydaniu jego „Dzieł“ z roku 1815)

13. Das Ewig-Weibliche zieht uns hinan. // To, co wiecznie kobiece, pociąga nas wzwyż (ku niebu) — z Goethego („Faust“, cz. II, ostatnie słowa)

14. das Hohngelächter der Hölle // szyderczy śmiech piekła (z dramatu Gottholda Ephraima Lessinga, 1729—81, „Emilia Galotti“, 1772)

15. Du Spottgeburt von Dreck und Feuer! // Pomiocie piekielnego smrodu! (Goethe: „Faust“, przekład Emila Zegadłowicza, ulubiony cytat Adolfa Hitlera)

16. Da steh ich ein armer Tor und bin so klug als wie zuvor ... // Oto stoję, biedny głupiec, wiedząc tyle, co i przedtem ... (z Goethego — „Faust“, cz. I: Noc, słowa Fausta)

17. Der Geist, der stets verneint ... // Duch, który ciągle przeczy ... (z Goethego — „Faust“, cz. I: Pracownia; Mefisto o sobie)

18. Es ist eine alte Geschichte, doch bleibt sie immer neu. // To stara historia, a przecież wiecznie nowa, tzn. nieszczęśliwa, nieodwzajemniona miłość (z Heinego — „Mezzo“, nr 40)

19. Der Herrgott würfelt nicht. // Pan Bóg nie gra w kości. (powiedzenie A. Einsteina, który był przeciwnikiem probabilistycznej interpretacji fizyki kwantowej)

20. Der Kaiser ging, die Generäle blieben. // Cesarz odszedł, generałowie zostali. (tytuł powieści o rewolucji niemieckiej 1918 roku, wydanej w 1932 roku przez Theodora Plieviera, 1892—1955)

21. Der Kiebitz ist kein Singvogel! // Czajka nie jest ptakiem śpiewającym; kibic nie powinien się odzywać, wtrącać do gry (Sprichwort)

22. Der Krieg ist nichts anderes als die Fortsetzung der Politik mit anderen Mitteln. // Wojna jest tylko kontynuacją polityki innymi środkami. (pruski generał i teoretyk wojskowy Karl von Clausewitz, 1780—1831, w książce „Vom Kriege“ / „O wojnie”, 1832—1834, wydanie polskie 1958)

23. Der preußische Schulmeister hat die Schlacht bei Sadowa gewonnen. // Zwycięstwo pod Sadową odniósł pruski nauczyciel (ludowy) — z przemówienia pruskiego feldmarszałka Helmutha von Moltke, 1800—91, w Reichstagu, 16 lutego 1874 roku, przysłowie pochodzące z eseju Oskara Peschela „Die Lehren der jüngsten Kriegsgeschichte“, 1866; mowa o rozstrzygającej bitwie z 3 lipca 1866 roku)

24. Der Wille zur Macht // Wola mocy (tytuł pracv F. W. Nietzschego z roku 1901)

25. Die Kirche hat einen guten Magen. // Kościół ma zdrowy żołądek. (z Goethego)

26. Du glaubst zu schieben und du wirst geschoben. // Myślisz, że sam popychasz, a to ciebie pchają // (z Goethego — „Faust“, cz. I: Noc Walpurgii; Mefistofeles, tłumaczenie Feliksa Konopki)

27. Du gleichst dem Geist, den du begreifst, nicht mir! // Równyś duchowi, coś go pojąć zdolny, nie mnie! // (z Goethego — „Faust“, cz. I: Noc; słowa Ducha, tłumaczenie Feliksa Konopki)

28. Eile mit Weile! // Spiesz się powoli! (Sprichwort)

29. Ein Engel flog durchs Zimmer. // Anioł przeleciał przez pokój. (przysłowie niemieckie, wypowiadane, gdy wśród towarzyskiej rozmowy zalegnie cisza)

30 Eine feste Burg // Bezpieczna twierdza (tytuł pieśni ze zbioru „Das Klug'sche Gesangbuch“ Marcina Lutra: o Bogu, rok 1529)

31. Ein Gespenst geht um Europa — das Gespenst des Kommunismus. // Widmo krąży po Europie — widmo komunizmu. (pierwsze zdanie „Manifestu komunistycznego“ Marksa i Engelsa, rok 1848)

32. Ein Gott-betrunkener Mensch! // Człowiek pijany Bogiem! (Novalis, właściwie Friedrich von Hardenberg, 1772—1801, o Spinozie)

33. Ein Komödiant könnte einen Pfarrer lehren. // Powiadają, że aktor mógłby pouczyć plebana. (z Goethego — „Faust“, cz. I: Noc, Wagner do Fausta)

34. Einmal ist keinmal. // Jeden raz się nie liczy. (Sprichwort)

35. Ein Mann, ein Wort. // Człowiek (na którego) słowo (można liczyć).

36. Ein Teil von jener Kraft, die stets das Böse will und stets das Gute schafft. // Cząstka owej siły, która wciąż pragnie złego, a wciąż dobro tworzy. (z Goethego — „Faust“, cz. I: Pracownia; Mefistofeles)

37. Es muss auch solche Käuze geben. // Muszą i tacy być na świecie. (z Goethego — „Faust“, cz. I: Ogród Marty; słowa Fausta, tłumaczenie Władysława Kościelskiego)

38. Grau, teurer Freund, ist alle Theorie! // Wszelka teoria jest szara, drogi przyjacielu! (a zieleni się tylko złote drzewo życia) — z Goethego, „Faust“, rok 1790; Mefistofeles do Ucznia

39. Ich bin besser als mein Ruf. // Jestem lepszy od swojej reputacji. (z Schillera — „Maria Stuart“, 3, 4, rok 1801, tłumaczenie Boya-Żeleńskiego z roku 1784)

40. Ich grolle nicht. // Nie ronię łez; nie gniewam się (choć serce pęka ...) — z Heinego: Lyrisches Intermezzo, 18

41. Ich kann nicht anders. // Nie mogę inaczej (postąpić, uczynić) — Marcin Luter w przemówieniu na Sejmie Wormackim, 18 kwietnia 1521 roku

42. Ich kenne meine Pappenheimer. // Znam swoich Pappenheimerów (czyli moich dzielnych kirasjerów z pułku Pappenheima) — przenośnie, żartobliwie, ironicznie — znam swoich ludzi; wiem, ile są warci i czego się można po nich spodziewać — parafraza z Schillera „Śmierć Wallensteina“, 3, 15: Daran erkenn' ich meine Pappenheimer ... / Po tym poznaję swoich Pappenheimerów ...

43. Im Anfang war die Tat! // Na początku był czyn! (z Goethego — „Faust“, cz. I)

44. In der Beschränkung zeigt sich erst der Meister. // W zakreślonych granicach (tematu albo formy) ukazuje się dopiero kunszt mistrza. (z Goethego, sonet z prologu „Co przynosimy na otwarcie nowego teatru w Lauchstadt, rok 1802)

44. In der Kunst ist das Beste gut genug. // W sztuce (to, co) najlepsze jest (ledwo) wystarczające. (z Goethego — „Italienische Reise“ / „Podróż do Włoch” 1813—17)

46. Mit der Dummheit kämpfen Götter selbst vergebens. // Z głupotą sami bogowie walczą nadaremnie. (z Schillera — „Dziewica Orleańska“, 3, 6)

47. Was ist der langen Rede kurzer Sinn? // Jakiż jest krótki sens tej długiej mowy? (z dramatu Schillera „Piccolomini“, 1, 2, rok 1800)

48. Auch ich war in Arkadien geboren. // I ja urodziłem się w Arkadii. (z Schillera, (początek wiersza „Resignation“ / „Rezygnacja“)

49. das psychologische Moment // ważny, istotny element, wzgląd albo czynnik psychologiczny; „Neue Preußische Zeitung“ („Nowa Gazeta Pruska”) z 16 grudnia 1870 pisze, że bardzo ważne względy psychologiczne sprzeciwiają się rozpoczęciu bombardowania Paryża, dopóki nie rozwieją się nadzieje mieszkańców na posiłki lub odsiecz

50. Dem Mimen flicht die Nachwelt keine Kränze. // Mimowi (aktorowi) potomność nie splata wieńców. (z Schillera „Wallenstein“, cz. I: Prolog, 41)

51. Der Mohr hat seine Schuldigkeit getan, der Mohr kann gehen. // Murzyn zrobił swoje, Murzyn może odejść. (z Schillera — „Fiesco“, 3, 4)

52. des Lebens ungemischte Freude // niezmącona radość życia (nie jest udziałem żadnego ze śmiertelnych) — z Schillera, „Pierścień Polikratesa“

53. Die schönen Tage in Aranjuez sind nun zu Ende. // Zbiegły dni wesołego w Aranchwes pobytu (tłumaczenie A, Mickiewicza) — z Schillera: „Don Carlos“, rok 1787

54. die obern Zehntausend // górne dziesięć tysięcy; bogata elita społeczeństwa

55. Die Philosophen haben die Welt nur ... interpretiert, es kommt drauf an, sie zu verändern. // Filozofowie ... tylko interpretowali świat; idzie jednak o to, aby go zmienić. (z Marksa: „Tezy o Feuerbachu“, rok 1845)

56. Die Politik ist keine exakte Wissenschaft. // Polityka nie jest nauką ścisłą. (z mowy Bismarcka w Pruskiej Izbie Panów, 18 grudnia 1863)

57. Die Religion ist das Opium des Volks. // Religia to opium ludu. (według Marksa, „Przyczynek do krytyki heglowskiej filozofii prawa“, wstęp, rok 1844)

58. Die Revolutionen sind die Lokomotiven der Geschichte. // Rewolucje to lokomotywy historii. (z Marksa — Walki klasowe we Francji“, 1848—1850)

59. Die Toten reiten schnell. // Umarli szybko jadą. (rok 1770, ballada „Lenore“ Gottfrieda A. Bürgera, 1747—1804)

60. die Tücke des Objekts // złośliwość przedmiotu; złośliwość rzeczy martwych (z powieści „Auch Einer“, 1870, Fryderyka Vischera, 1807—1887)

61. Die Sonne geht in meinem Staat nicht unter. // W moich posiadłościach słońce (nigdy) nie zachodzi. (z Schillera — „Don Carlos“, 1, 6; słowa Filipa II)

62. Dreiundzwanzig Jahre, und nichts für die Unsterblichkeit getan! // Mam 23 lata, a nic (jeszcze) nie uczyniłem dla nieśmiertelności! (z Schillera — „Don Carlos“, 2, 2; rok 1787, wydanie polskie z roku 1844; słowa Don Carlosa)

63. Ernst ist das Leben, heiter ist die Kunst. // Życie jest poważne, sztuka jest radosna. (z Schillera — „Wallenstein“, Prolog)

64. Freude, schöner Götterfunken! // O radości, (piękna) iskro bogów! (z ody Schillera „Do radości“, śpiewanej przez chór w finale “IX symfonii Beethovena”)

65. Ich bin besser als mein Ruf. // Jestem lepszy od swojej reputacji. (z Schillera — „Maria Stuart“, 3, 4, rok 1801)

66. Auf Flügeln des Gesanges // Na skrzydłach pieśni (tytuł pieśni Heinego)

67. Aufgeschoben ist nicht aufgehoben. // Co się odwlecze, to nie uciecze. (Sprichwort)

68. Ich weiß nicht, was soll es bedeuten. // Nie wiem, co to ma znaczyć (że jestem taki smutny). — z Heinego („Heimkehr“, 2, „Lorelei“)

69. Im Westen nichts Neues // Na Zachodzie bez zmian. (tytuł powieści antywojennej z roku 1929, napisanej przez Ericha Marię Remarque'a, 1898—1970; zwykła formuła niemieckich komunikatów wojennych z frotu zachodniego, 1914—1918, kiedy nic szczególnego się nie działo, a żołnierze ginęli tysiącami)

70. im wunderschönen Monat Mai // w cudownym miesiącu maju (gdy wszystkie pąki się otwierają, miłość rozkwitła w mym sercu). — z Heinego, “Lyrisches Intermezzo“, 1 i 9)

71. Vorschusslorbeeren // wawrzyny zaliczkowe, laury przyznawane awansem (z Heinego — „Romancero“, 2, Plateniden)

72. Ach, du, lieber Augustin (alles ist hin)! // O, mój miły Augustynie (wszystko przepadło)! — początek (i refren) ballady (śpiewany na melodię pierwszego jakoby w świecie walczyka), w której podobno autentycznie istniejący, urodzony w roku 1643 w Wiedniu, uliczny piosenkarz i dudarz Augustyn opiewa swoje koszmarne tarapaty pijackie w czasach zarazy wiedeńskiej roku 1679, kiedy to jemu jednemu udało się zachować nieco humoru

73. Blut und Boden // krew i ziemia (grunt, gleba); więź narodu z rasą i ziemią — z hitlerowskiej ustawy o dziedzicznych folwarkach (29 września 1933 roku)

74. (durch) Blut und Eisen // krwią i żelazem (Otto von Bismarck, premier Prus, później kanclerz Rzeszy, powiedział w roku 1862: „Wielkie problemy współczesności nie rozstrzygną się mowami i uchwałami większości parlamentarnej, ale krwią i żelazem.“)

75. das Volk der Denker und Dichter // naród myślicieli i poetów, tj. Niemcy — według przedmowy do „Bajek ludowych“ (rok 1782) Johanna K. A. Musäusa (1735—1887)


zestawienie oraz rekompilacja: Marcin Perliński (2026)

literatura dodatkowa: Władysław Kopaliński „Słownik wyrazów obcych i zwrotów obcojęzycznych“, wydanie XVI, Wiedza Powszechna, Warszawa 1988

 

wersja PDF